Muziek als Objectieve Waarheid - 1

(Vraag gesprek in de vorm van zes essaytjes over het onderwerp ‘muzikale waarheid’. Gevoerd met Anthony Fiumara, naar aanleiding van de publicatie van het boekje Alles Voorbij, uitgegeven door MCN en November Music, 2010. De huidige tekst is een licht gereviseerde versie van het origineel)

Re: Objectieve Waarheid (AF: 'Wat hebben muziek en objectiviteit/waarheid voor jou met elkaar te maken? Gaat muziek over iets metafysisch, zoals waarheid, schoonheid, het goede?')

PA: Uiteindelijk kan Kunst - en ik veroorloof het me hier om 'Kunst' gewoon weer met een hoofdletter K te schrijven - nooit honderd procent zuivere 'waarheid' bieden omdat het altijd om een persoonlijke interpretatie van die waarheid draait. Er zijn duizenden en duizenden manieren om eenzelfde waarheid te etaleren.
Geef tien componisten bijvoorbeeld het model van een helix en vraag ze om die vervolgens zo waarheidsgetrouw mogelijk te vertalen in muziek en je krijgt waarschijnlijk tien compleet andere, net zo 'ware' versies. Dus: 'objectieve' waarheid bestaat wat mij betreft niet.

Maar men kan er wel degelijk naar streven, zij het op een persoonlijke manier.

Hiermee wil ik zeker niet zeggen dat muziek ondergeschikt is aan wat dan ook. Muziek is net als alle kunstvormen een puur en volledig autonoom verschijnsel, waarin in principe de hele wereld te vangen is. Net als filosofie of de wetenschap is het een manier om inzicht te krijgen in bepaalde fenomenen, of om inzicht te krijgen in de wereld. Het enige probleem is dat de hele kosmos, als optelsom van alle spiritualiteit en alle denken een eindeloos groter fenomeen is dan Kunst. In die zin is alle Kunst dus wel degelijk ondergeschikt aan iets veel groters en slechts een medium.
Wat mij betreft is alle Kunst dus uiteindelijk de expressie van een gedachte, daarna van een ideaal en uiteindelijk van een geloof. Daarop zijn de keuzes die je maakt in eerste instantie ethisch en vervolgens weer esthetisch. Dergelijke keuzes zie ik uiteindelijk als de enige manier voor een mens om boven zijn eigen tekortkomingen uit te stijgen. En daarbij kunnen de mens en zijn product soms mijlenver uit elkaar lopen - denk aan de vele, vele sublieme scheppingen van soms totaal onsublieme mensen…!

Veel culturen, van het oude China tot India, hadden deze mediërende functie van Kunst al vele eeuwen geleden door - lees Daniélou er maar op na. In elk geval lang voordat in West-Europa 'Kunst' - en de kunstenaar zelf - op een voetstuk werden geplaatst, en daarmee het epicentrum van een mogelijk antwoord.
En voor mij beginnen hier toch de problemen. Want deze manier van kijken determineert tegenwoordig zo'n beetje het ideaalbeeld voor de hele wereld, met de romantische gedachte als hoogtepunt en bijna onuitroeibaar fenomeen. Alleen een dwaas kan nog denken dat de Romantiek ooit voorbij is gegaan!
Met dit centraal stellen van de mens - in plaats van het universum als geheel, met zijn onvermijdelijke implicaties voor het 'stellen van vragen' - is echter heel veel speculatie en onderzoek naar 'het wezen' van de muziek verloren gegaan, of verbannen naar 'veilige havens' als de elektronische muziek of sonologie. In die zin lijkt Muziek haar rol als 'medium' dan ook grotendeels verloren te hebben in ons bewustzijn. Althans, zeker in de vorm van een collectief streven ernaar.
Teveel inzetten op 'het antwoord' en te weinig op 'de vraag' brengt echter onvermijdelijk risico's met zich mee denk ik. De grootste waarvan het gevaar dat gecomponeerde muziek, 'als Kunst', het risico loopt om te blijven steken op het niveau van niet meer dan hoogwaardige entertainment. Een nogal twijfelachtig gebied, waar we door constante historische zelfreferentie alleen nog herinnerd worden aan onze eigen beperkingen en te weinig doordrongen van een gevoel van verbazing over de rest. Alsof alle vragen al beantwoord zijn.

En dat lijkt me nou ook weer niet de bedoeling.

Uit dit cryptische antwoord mag je dus opmaken dat muziek voor mij inderdaad over iets metafysisch gaat. 'Waarheid' speelt daarbinnen een belangrijke rol omdat het iets zegt over de geloofwaardigheid van datgene waar je naar streeft. En geloofwaardigheid, zowel naar jezelf toe als naar de buitenwereld, is denk ik nog altijd vrij essentieel.
Het najagen van 'waarheid' betekent dan ook, binnen deze context van 'het niet centraal stellen van de mens', dat je eerder bezig bent met zoeken dan met scheppen. Er ligt minder accent op het uitdrukken van iets dan op het etaleren ervan.
De 'boodschap' daarvan is dat de mysteries om ons heen voor het oprapen liggen, als je maar een beetje goed kijkt. Het voordeel hiervan is dan weer dat vormen van persoonlijke dwang of manipulatie - gevoelens die we als luisteraar onmiddellijk oppikken en die in ons systeem gaan zitten - vrijwel tot een nulpunt worden teruggebracht. Op dat moment worden dingen 'wat ze zijn'. Dat is, in elk geval voor mij, tevens het moment waarop we in staat gesteld worden om echt te 'concentreren' - en een beetje los te komen van onvervulde verlangens.

Áls je als kunstenaar dan al de ongelofelijke onbetamelijkheid hebt om je producten aan anderen op te dringen, dan moet je denk ik ook wel iets te zeggen hebben. Er is al zoveel geklets!